حسابداری و پیشینه تاریخی

“در سال بیست و دوم، تهماسب حسابدار، یک کوزه آب‌جو گرفت”

درست است که نمونه‌های متعددی از دفاتر بازرگانان ایتالیایی قرن ۱۳ میلادی در موزه‌های بزرگ دنیا وجود دارد که از سیستم حسابداری دوبل یا دو طرفه استفاده شده است. و اولین کتابی که درباره حسابداری دوطرفه چاپ شده، به میانه قرن ۱۵ میلادی بر می‌گردد، اما حسابداری به معنای مجرد همیشه همراه بشر بوده است.

 اگر حسابداری هم‌سن بشر نباشد، هم‌سن تاریخ است، یعنی زمانی که انسان رو به تمدن آورد و یا شاید قبل تر، زمانی که مالکیت خصوصی پدید آمد. مثلا ما می‌دانیم ۳۶۰۰ سال ق.م مردم سومر وام هایی با نرخ بهره ۱۵ تا ۳۳ درصد دریافت می‌کردند(۱). یا مصریان ۱۵۰۰ ق.م از مردم سوریه مالیات می‌گرفتند(۲). یا در قانون حمورابی اموال منقول و غیر منقول یا اندازه مزد بنا و خیاط ذکر شده است(۳). در حوالی ۷۰۰ ق.م آشوریان سکه زدند و بانک‌های خصوصی به بازرگانان وامی با سود ۲۵ درصد پرداخت می‌کردند(۴). البته از همان ابتدا همیشه تقلب در کنار تجارت بوده است، مثلا بازرگانان یهودی در پیمانه و ترازو تزویر می‌کردند و پس از آن در صدد بر می‌آمدند که با قربانی و نماز، کفاره گناه خود را بدهند.(۵) نسبتی که هم اکنون میان واحد نقره و واحد طلا در سکه‌های زمان حاضر وجود دارد، از زمان پارسیان و از نسبت دریک طلا به دریک نقره که ۳ و نیم به یک بود به جا مانده است(۶). و در نهایت ما در تاریخ می‌خوانیم که داریوش اولین کسی بود که مالیات با نرخ یکسان را بنیان کرد(۷).

 البته نا گفته پیداست که اداره امپراطوری پارس که از هند تا مصر وسعت داشت، بدون یک نظام مالی و اداری مستحکم، امکان پذیر نبود . همچنین وقتی که کتاب سیاست‌نامه خواجه نظام الملک طوسی، وزیر مقتدر سلجوقیان را می‌خوانیم، پی می‌بریم که نحوه حکومت بر ماورالنهر تا بیت المقدس، در بعضی از موارد چقدر می‌تواند مدرن و نزدیک به زمان ما باشد. مثلا در جایی از کتاب مذکور، خواجه مزد مامورانی که برای بازرسی و نظارت به شهرها روانه می‌شوند را از خزانه پایتخت تامین می‌کند نه از خزانه‌های ولایات! همان چیزی که امروز آن را بعنوان بخشی از حاکمیت شرکتی می‌دانیم(۸).

در سال‌های ۱۹۳۳ تا ۱۹۳۴، ضمن حفریات تخت جمشید، چندین هزار لوح گلی با متن‌هایی به خط میخی عیلامی به دست آمد. این لوح‌ها که مربوط به زمان داریوش بزرگ بر می‌گردند، بعد از آتش زدن تخت جمشید به دست اسکندر، تصادفا در لهیب آتش بزرگ پخته شد و برای ما محفوظ مانده است. این لوح‌ها عمدتا مربوط به یادداشت‌های اداری و مالی می‌باشند. خانم هاید ماری کخ، ایرانشناس مشهور آلمانی بر اساس این الواح، کتابی نوشته است به نام “از زبان داریوش” که مرحوم پرویز رجبی آن را ترجمه کرده است. در ادامه مواردی را از این کتاب برای شما می‌آورم تا بهتر به پیشینه حسابداری در سال‌های حدود ۵۰۰ ق.م آشنا شویم(۹).

یکی از شغل‌های دیوانی و سازمان اداری پارس، حسابرسان ویژه بودند. آن‌ها در حوزه خود به همه جا سرکشی می‌کردند و پس از کنترل موجودی محل، صورتحساب تهیه می کردند. کار اینها بیش تر در پایان سال و ماه‌های نخستین سال بعد انجام می شد. مثلا بر لوح شماره ۱۹۸۴ این متن نوشته شده است:”این حسابرسی را برای سال ۱۸ و ۱۹، مسیکه(نام شخص حسابرس)  در سال ۱۹ به انجام رسانده است”. بعضی وقتها کار یک حسابرس توسط حسابرس دیگر کنترل می شد، مثلا در تسویه حساب میوه یک آبادی که ممهور به مهر مسیکه‌ی یاد شده است، یکبار دیگر تاکید شده” حساب سال ۲۲ را در ماه دوم سال ۲۳ هوسه‌وه(نام شخص حسابرس) کنترل کرده است”.

یکی از بلند پایه ترین مقامات مدیران تخت جمشید، خزانه‌دار دربار بوده است که این عنوان به صورت فارسی باستان خود، “گنزه بره” در بی‌شماری از لوح‌های خزانه تخت‌جمشید به چشم می‌خورد. خزانه‌دار دربار مسئول همه خزانه‌های فرمانروایی و کارگرانی بود که در آن‌ها کار می‌کردند.

طبقه‌بندی دستمزدها بسیار غنی و از جهاتی چنان مدرن است که گاه پیشرفته‌تر از امروز به نظر می‌آید. مزد کارگران عمدتا به صورت جنسی پرداخت می‌شد و پایه اصلی محاسبه آن جو و حداقل مزد یک مرد ۳ “بن”، معادل ۳۰ لیتر در ماه بود. مزد کارگر خدمتکار و آزاد برابر بود و همه کارگرانی که حداقل جیره را می گرفتند، به عناوین و مناسبت‌های مختلف اضافه درآمد داشتند. به طور منظم، شاید هر دو ماه یک بار، پاداش داده می‌شد که اغلب یک لیتر جو و نیم لیتر شراب یا آب جو بود.

همچنین در لوح‌های مذکور اشاره‌های زیادی درباره مالیات وجود دارد. از عنوان کارمندان(ده یک گیر) درمیابیم که میزان مالیات سالانه یک دهم حاصل از غله، شراب، میوه و یا زاد و ولد دام‌ها بوده است. و درآخر لوح هایی وجود دارد که در آنها در مورد تسویه حساب قراردادهای اجاره زمین، اطلاعات جالبی به دست می‌آید. از جمله لوح شماره ۱۹۵۵ که در آن به کسر ۴۰۰ لیتر جو اشاره می‌کند، معمولا این گونه کسری‌ها را در سال‌های بعد که محصول زمین بهتر بوده، جبران می‌کردند.

اینا نمونه‌های از نظام مالی حاکم در ۵۰۰ ق.م بود. همانطور که می بینید، حسابداری گرچه به ظاهر دانش جدیدی است، اما ریشه در تاریخ دارد و این می‌تواند برای ما هویت‌بخش و هویت‌ساز باشد. بر هر دانش‌آموز و دانشجوی حسابداری واجب است که در مورد ریشه‌ها و تاریخ پیدایش حسابداری مطالعه کند و از آن برای ساخت هویت حرفه‌ای خود بهره گیرد.

پی‌نوشت:

 (1) دورانت، ویل. تاریخ ویل دورانت جلد اول، ترجمه‌ احمد آرام، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، تهران ۱۳۹۱. صفحه ۱۵۱

(۲) همان صفحه ۱۸۴

(۳) همان صفحه ۲۶۱

(۴) همان صفحه ۳۲۲

(۵) همان صفحه ۳۷۳

(۶) همان صفحه ۴۱۵

(۷) هگل، گئورگ ویلهلم فریدریش. عقل در تاریخ، ترجمه‌ی حمید عنایت، انتشارات شفیعی، تهران ۱۳۹۴، صفحه ۳۱۵

(۸) خواجه نظام‌الملک طوسی. گزیده سیاست‌نامه، تصحیح جعفر شعار، نشر قطره، تهران ۱۳۹۲، صفحه ۱۱۹

(۹) کخ، هاید ماری. از زبان داریوش، ترجمه‌ی پرویز رجبی، نشر کارنگ. تهران

نظرات بسته شده است، اما بازتاب و پینگ باز است.