ACCOUNTING inscription coming out from an open book, business concept

در جستجوی تعریفی مدرن برای حسابداری

من هم مثل خیلی از شما‌ها در دانشگاه حسابداری خوانده‌ام و بیش از ۱۵ سال است که کار حسابداری می‌کنم. در کتاب‌های مختلف تعاریف زیادی از حسابداری دیده‌ام، که شاید اغلبشان با هم تفاوت‌های فاحشی دارد. اما هنوز تعریف مشخصی از حسابداری به یاد ندارم. اما واقعا تعریف حسابداری چیست؟ شاید تعاریف متعدد در مورد حسابداری از اختلاف نظر در مورد ماهیت حسابداری سرچشمه می‌گیرد. در پایین برخی از مهمترین این دیدگاه‌ها را می‌آورم:

  • حسابداری به عنوان یک ایدئولوژی: در این رویکرد، حسابداری به عنوان ابرازی برای حفظ و مشروعیت بخشیدن به نظام‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی کنونی تلقی می‌شود.
  • حسابداری به عنوان یک زبان: در این نگرش، حسابداری به عنوان زبان تجارت، یکی از ابزارهای انتقال اطلاعات مربوط به شرکت تلقی می‌شود و همانند زیان از دو بخش تشکیل شده است: نمادها و قواعد دستوری. بدهکار و بستانکار کردن، نمونه‌ای از نمادهای مورد استفاده در زبان تجارت بوده و مجموعه رویه‌های پذیرفته شده حسابداری، می‌تواند قواعد دستوری این زبان به حساب آید.
  • حسابداری به عنوان یک ثبت تاریخی: به طور کلی در این دیدگاه، حسابداری را به عنوان وسیله‌ای برای ارائه تاریخچه یک سازمان و معاملات تاریخی آن می‌شناسند. سیر تکاملی دیدگاه مباشرت که در این دیدگاه مطرح می‌شوند که عبارت است از دوره مباشرت محض، دوره مباشرت سنتی، دوره به کارگیری دارایی‌ها و دوره نامحدود.
  • حسابداری به عنوان یک واقعیت اقتصادی: نظر طرفداران دیدگاه مزبور این است که ارقام صورتهای مالی باید بر مبنایی ارزشگذاری شوند که بیشتر واقعیت های اقتصادی را منعکس سازد نه اینکه بر مبنای بهای تمام شده تاریخی ارائه شوند. در این روش، بر ارزش‌های جاری و آتی تاکید شده و هدف اصلی آن، محاسبه سود و زیان واقعی(تغییرات در ثروت طی یک دوره) می‌باشد.
  • حسابداری به عنوان یک سیستم اطلاعاتی: مطابق رویکرد فوق، حسابداری با به رمز درآوردن مشاهدات به زبان سیستم حسابداری، استفاده از علائم و نشانه‌ها و گزارش‌های این سیستم، از رمز خارج کردن و انتقال نتایج، یک جریان اطلاعاتی را میان حسابدار و استفاده کنندگان برقرار می‌سازد.
  • حسابداری به عنوان یک کالا: در این رویکرد، به حسابداری از این زاویه نیز نگاه می‌شود که اطلاعات ایجاد شده بوسیله آن یک قلم کالای عمومی است که دارای دو طرف عرضه کننده و تقاضا کننده می‌باشد. بنابراین، انتخاب اطلاعات حسابداری می‌تواند بر رفاه گروه های مختلف در جامعه اثر بگذارد.(۱)

همانطور که دیدید، در خود ماهیت حسابداری هم اختلاف نظر بسیار است. بنابراین عدم وجود یک تعریف معیار برای حسابداری چیز عجیبی نیست. آیا باید تعریف بر اساس اجزا صورت بگیرد؟ یا بر اساس هدف؟ یا کاربرد؟ و یا عملکرد؟! برای پاسخ به این سوالات از لغت‌نامه شروع کردم. دهخدا حسابداری را عمل حسابدار و حسابدار را آنکه حساب خرج و دخل اداره یا جایی را نگاه می‌دارد، معنی کرده است(۲). از همین جا که دهخدا برای حسابداری تعریف مشخصی نکرده است و آن را با عمل حسابدار تعریف کرده است، باید احتمال داد که تعریف مشخصی از حسابداری، کار مشکلی باشد. من در جستجوی تعریفی مدرن، فراگیر، کامل و مشخصی از حسابداری، منابع مختلفی را مطالعه کردم که هرکدام تعاریف مختلفی از حسابداری بیان کرده بودند. جالب اینجاست در اکثر کتاب‌ها چند تعریف مختلف برای حسابداری بیان شده بود. این تعاریف را می‌توان در ۸ کلی طبقه بندی کرد:

  1. حسابداری به عنوان فن(عمل):

طرفداران این تعریف معتقدند که حسابداری علم نیست، زیرا علم دانشی قابل اثبات به روش عینی و قابل اعتماد مبتنی بر مشاهده و آزمایش است، همچنین علم عبارت است از دانستنی‌های قابل اثبات در هر جا و توسط هر کس، که حسابداری دارای چنین ویژگی‌ای نیست و معتقدند که حسابداری حسابداری روش درست و بهینه انجام یک کار است، حسابداری کاری است فنی، پس باید اصول و قواعد حاکم بر آن را از اهل فن یاد گرفت، بنابراین حسابداری را فن می‌دانند. آن ها حسابداری را به طور خلاصه فن تفسیر، اندازه‌گیری و توصیف فعالیت‌های اقتصادی تعریف می‌کنند و به صورتی جامع‌تر حسابداری را به شرح ذیل تعریف می‌کنند: “حسابداری فن ثبت و طبقه بندی و تلخیص فعالیت‌های مالی موسسات به یک روش معنی‌دار و در قالب اعداد و ارقام قابل سنجش به پول رایج کشور و تفسیر نتایج حاصل از این اقدامات و ارائه گزارش‌های مربوطه به استفاده کنندگان به گونه‌ای که امکان قضاوت و تصمیم‌گیری آگاهانه برای آن‌ها فراهم شود.” (۳)

  • حسابداری به عنوان هنر:

این تعریف از انجمن حسابداران رسمی آمریکا است(۴)، که حسابداری را به صورت یک هنر در نظر می‌گیرد: “حسابداری هنر ثبت، طبقه‌بندی و تلخیص رویدادهای مالی یک موسسه، با حداقل یک مشخصه مالی در قالب واحد پولی و تفسیر نتایج حاصل از بررسی این ارقام.” (۵)

  • حسابداری به عنوان مجموعه‌ای از قواعد و روش‌ها:

حسابداری عبارت از مجموعه قواعد و روش‌هایی است که با بکارگیری آنها، اطلاعات مالی و اقتصادی یک موسسه گردآوری، طبقه‌بندی و به شکل گزارش‌های حسابداری تلخیص می‌شود و برای تصمیم گیری در اختیار اشخاص ذی‌علاقه و ذی‌نفع قرار می‌گیرد.(۶)

  • حسابداری به‌عنوان زبان:

حسابداری را زبان تجارت دانسته‌اند. به عبارت بهتر، حسابداری نیز همانند زبان بشری، دارای قواعد و علام خاص خود است که برای برقراری ارتباط با استفاده‌کنندگان اطلاعات حسابداری به کار می‌رود و از طریق تهیه گزارش‌های مالی اطلاعات لازم را درباره واحدهای اقتصادی در اختیار اشخاص ذی‌نفع و ذی‌علاقه قرار می‌دهد. فراگیری این زبان، علی‌الاصول مشابه فراگیری یک زبان خارجی است.(۷)

  • حسابداری به‌عنوان سیستم اطلاعاتی:

در سال‌های اخیر با توسعه فن‌آوری اطلاعات و نگرش سیستمی به سازمان‌ها و مدیریت آن، حسابداری را یک سیستم اطلاعاتی می‌دانند. سیستم اطلاعات را می‌توان این گونه تعریف کرد، مجموعه ای از اعضا و عناصر به هم پیوسته و پیچیده که در جهت رسیدن به یک هدف مشخص با یکدیگر تعامل دارند. و حسابداری را به طور خلاصه یک سیستم اطلاعاتی معرفی می‌کنند که رویدادهای مالی را به اطلاعات مالی تبدیل می‌کند. بنابراین آن‌ها حسابداری را اینگونه تعریف می‌کنند:” حسابداری یک سیستم اطلاعاتی است که داده‌های مربوط به فعالیت‌های واحد تجاری را دریافت و اندازه‌گیری می کند، سپس آنها را پردازش و در قالب نتایج فعالیت و عملکرد واحد تجاری، به تصمیم گیرندگان گزارش می‌کند. “(۵)

  • حسابداری به عنوان علم(دانش):

با توجه به روابط موجود در اجتماع، حسابداری به عنوان یک علم در حوزه علوم اجتماعی است. حسابداری بر اساس نیاز با توجه به بینش‌های و نگرش‌های متفاوت شکل گرفته است(۶). محور نیازها و بینش‌های متنوع، نگرش‌های متفاوتی خواهد بود که شالوده حسابداری را تشکیل می‌دهد. بنابراین حسابداری را رشته‌ای از دانش می‌دانند که با کاربرد آن اطلاعات مربوط به رویدادهای مالی یک موسسه به طور منظم گردآوری، برحسب پول اندازه‌گیری، به ترتیب وقوع ثبت، در گروه‌های همگن طبقه‌بندی و تجزیه و تحلیل می‌شود و در قالب گزارش‌های مختصر و مفید در اختیار اشخاصی قرار می‌گیرد که می‌خواهند درباره امور مالی یک موسسه یا داد و ستد با آن تصمیم بگیرند.

  • حسابداری به عنوان فرآیند:

این دیدگاه که توسط تعریف هیئت استانداردهای حسابداری مالی(۷) و انجمن حسابداران آمریکایی (۸) پشتیبانی می‌شود حسابداری را فرآیند شناخت، اندازه‌گیری، پردازش و انتقال اطلاعات مالی و اقتصادی می‌داند و آن را اینگونه تعریف می‌کند:”حسابداری عبارت است از فرآیند شناسایی، اندازه‌گیری و گزارش اطلاعات اقتصادی که امکان انجام قضاوت‌ها و اتخاذ تصمیمات توسط استفاده‌کنندگان از این اطلاعات را فراهم می‌آورد.”(۹)

  • حسابداری به عنوان خدمت:

در بیانیه شماره ۴ هیئت اصول حسابداری APB(10)، حسابداری به صورت زیر تعریف شده است: حسابداری عبارت از یک فعالیت خدماتی است که وظیفه آن ارائه کمی اطلاعات مالی واحدهای اقتصادی جهت استفاده در تصمیم گیری‌های اقتصادی و آگاهانه است. (۱۱)

در برخی منابع هم با ترکیب برخی از تعاریف فوق سعی در ارائه تعریفی فراگیر نموده اند از جمله، “دانش و فرآیند” و  “سیستم و فرآیند”. اما به راستی با این همه نگرش‌ها و تعاریف متعدد در مورد حسابداری تکلیف دانش‌آموز و دانشجوی حسابداری چیست؟ کدام تعریف باید ملاک قرار گیرد؟ من نه تنها به پرسش خود در سطور اولیه پاسخ نداده‌ام، بلکه حالا قضیه به نظرم پیچیده‌تر هم شده است! واقعیت این است که اگر تعریف “هنر” را از ۸ تعریف فوق در نظر نگیریم، سایر تعاریف مثل داستان فیل در تاریکی(۱۲)، به بخشی از حسابداری نظر داشته‌اند.

 من برای تعیین یک تعریف فراگیر در مرحله‌ی اول “فن” بودن و “مجموعه‌ای از قواعد و روش‌ها” را یکی در نظر می‌گیرم. و درست هم همین است، زیرا هر حرفه و فنی شامل مجموعه‌ای از قواعد و روش‌هاست. از طرفی شاید فرآیند داشتن و سیستم اطلاعاتی از سالیان قبل در تعریف فن جای می‌گرفته، چرا که با توجه به ضوابط و استانداردهای مختلف، حسابداری همیشه دارای فرآیندهای مختلفی بوده است و با توجه به انواع دفاتر کل و معین و روزنامه، حسابداری از ابتدا دارای سیستم‌ اطلاعاتی بوده است. بنابراین تعریف فرآیند و سیستم اطلاعاتی را در مقابل فن بودن حسابداری نمی‌دانم.

از آنجایی که زیربنای تئوریک حسابداری علم اقتصاد است و با وجود تئوری‌های مختلف که از اواسط قرن گذشته درحسابداری رواج یافت، حسابداری را دانش می‌دانم. از طرفی اینکه حسابداری زبان تجارت است، کمکی به تعریف حسابداری نمی‌کند، چون بعد از این تعریف بلافاصله باید پرسید، چگونه زبانی است؟ همچنین اینکه حسابداری فعالیتی خدماتی است، در تمامی تعاریف فوق مشهود است، زیرا در نهایت اطلاعات پردازش شده در حسابداری برای قضاوت آگاهانه استفاده‌کنندگان تهیه می‌شود.

بنابر توضیحات فوق من حسابداری را اینگونه تعریف می‌کنم:

“حسابداری دانشی است که توسط فرآیندی استاندارد و سیستم اطلاعاتی قاعده‌مند، رویدادهای تجاری را تبدیل به گزارشات قابل فهم برای استفاده کنندگان می‌کند.”

این تعریف در این زمان برای خودم تعریفی مدرن، جامع و فراگیر است، امید دارم که دوستان نظرات خود را در این مورد برایم ارسال کنند.

پانویس:

  1. برزیده، فرخ. غلام زاده لداری، مسعود. حسابداری:حقیقت، کذب یا داستان سرایی؟(یک بررسی فلسفی). مجله حسابدار، شماره ۱۹۷
  2. لغت نامه دهخدا
  3. Walter B.Meigs, Robert F.Meihs-1987
  4. American Institute of Certified Public Accountants[AICPA]-1966
  5. Hospitality Financial Accounting By Jerry J. Weygandt, Donald E. Kieso, Agnes
  6. همتی، حسن. همتی، هدی. اصول حسابداری ۱.انتشارات آوا قلم. تهران ۱۳۹۸
  7. Financial Accounting Standard Board [FASB]-1978
  8. American Accounting Association [AAA]-1941
  9. Evanstone-1966
  10. Accounting Principles Board (APB)
  11. Jack l.Smith, M.Keith, William I.Stephens-1987
  12. مولوی. مثنوی معنوی، دفترسوم، اختلاف کردن در چگونگی و شکل پیل .
  13. من در نگارش این یادداشت منابع ذیل را مطالعه کردم که ممکن است برای شما مفید باشد:

الف) کتاب‌ها:

اصول حسابداری ۱- مهدی فلاح، مهرداد بنداری، هومن بزرگی چم

اصول حسابداری ۱- دکتر ویدا مجتهدزاده دکتر سیدحسین علوی طبری

اصول حسابداری ۱-ناصر فولادی نسب

اصول و مبانی حسابداری ۱-پروفسور فریدون رهنمای رودپشتی، دکتر علی هزاوه، دکتر مونا عابد نظری

اصول حسابداری ۱- شاهرخ انصاری

اصول حسابداری ۱- دکتر عزیز نبوی

اصول حسابداری-دکتر حسین کاظمی، مهرداد لرکان

اصول حسابداری ۱- دکتر محمد حسین ستایش، علی غیوری مقدم

اصول حسابداری- فرید بهادر

اصول حسابدرای- مصطفی علیمدد، نظام الدین ملک آرائی

اصول حسابداری ۱ -دکتر شکراله خواجوی دکتر مهرداد ابراهیمی

اصول حسابداری ۱- عبدالکریم مقدم، علی شفیع زاده

اصول حسابداری ۱- دکتر نورروش

اصول و مبانی حسابداری- پرویز بختیاری

اصول حسابداری ۱- سید کاظم ابراهیمی

اصول حسابداری ۱-آرش فرهودی

اصول و مبانی حسابداری-دکتر صابر جلیلی

اصول حسابداری- دکتر جمال رودکی

امور مالی- مهران فروردین

تئوری حسابداری-دکتر ساسان مهرانی، دکتر غلامرضا کرمی، دکتر سید مصطفی سیدحسینی

حسابداری مالی-جمشید اسکندری

حسابداری برای مدیران- پاول ام کولیر. ترجمه بیتا مشایخی

حسابداری برای مدیران- نظام الدین ملک آرائی

مبانی حسابداری مالی-دکتر احمد بدری، دکتر حمید حقیقت

مبانی و روش های عمومی حسابداری- مصطفی علیمدد و نظام الدین ملک آرایی

ب) پایگاه‌های اینترنتی:

دیکشنری دات کام

این وستمنت دات کام

مرین وبستر دات کام

دیکشنری کامبریج دات کام

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.