بورس به زبان ساده

 

۱. انواع دارایی‌ها و بازارها

۱. دارایی مشهود: دارایی فیزیکی یا واقعی است؛ مانند مسکن، خودرو، موبایل، میزوصندلی، ماشین‌حساب و… .

۲. دارایی نامشهود: دارایی قابل تشخیص، اما غیرپولی و غیرعینی است؛ مانند سرقفلی.

دارایی‌های مالی نوعی از دارایی‌های نامشهود است؛ یعنی به‌خودی خود ارزشی ندارد، بلکه نمایندۀ حق قانونی برای یک منفعت است؛ مانند دفترچه حساب پس‌انداز بانکی.

خود دارایی مالی به دو نوع دارایی‌های بازار پول و بازار سرمایه تقسیم می‌شود. دارایی‌های بازار پول مانند انواع حساب‌های پس‌انداز، قرض‌الحسنه و جاری بانک‌هاست. دارایی‌های بازار سرمایه مانند سهام شرکت‌ها و اوراق بهادار دولتی است. با دارایی‌های فیزیکی و واقعی می‌توان معامله کرد؛ اما با دارایی‌های مالی مثل سهام عادی و سپردۀ بانکی نمی‌توان معامله کرد. برای معامله با دارایی‌های مالی باید به نهادهای مالی مراجعه کرد. نهادهای مالی، بنگاه‌هایی است که خدماتش مربوط به دارایی‌های مالی است. این نهادها با عنوان واسطه‌های مالی شناخته می‌شود. نهادهای مالی باعث می‌شود سرمایه با سرعت بیشتر و هزینۀ کمتر در جریان قرار بگیرد. در واقع وظیفۀ اصلی نهادهای مالی انجام امور مالی و سرمایه‌گذاری است.

قاعدتاً می‌دانیم دارایی‌های واقعی یا فیزیکی را از کجا بخریم؛ مثلاً می‌دانیم باید برای خرید خانه به دفتر املاک مراجعه کنیم؛ اما دارایی‌های مالی را از کجا بخریم؟ برای خرید دارایی‌های بازار پول، باید به بانک‌ها و مؤسسات مالی و برای خرید دارایی‌های بازار سرمایه، باید به بازار اوراق بهادار مراجعه کرد. بازار اوراق بهادار همان بورس است که در این مقاله آن را توضیح می‌دهیم.

 

 

  1. بورس و ویژگی‌های آن

بورس بازاری است که در آن انواع دارایی‌ها قیمت‌گذاری و معامله می‌شود. انواع بورس را می‌توان به سه دستۀ کلی تقسیم کرد: ۱. بورس کالا؛ ۲. بورس ارز؛ ۳. بورس اوراق بهادار.

بورس برای اقتصاد، سرمایه‌گذار و سرمایه‌پذیر، ویژگی‌هایی دارد که در بازار دیگری پیدا نمی‌شود، بنابراین بورس اهمیت زیادی دارد.

ویژگی‌های بورس برای اقتصاد: رسمی‌بودن، شفافیت، پشتوانۀ قانونی، ایجاد رقابت و مشارکت زیاد مردم.

ویژگی‌های بورس برای سرمایه‌گذاران: نقدشوندگی، امنیت، مدیریت انتقال ریسک و حمایت قانونی.

ویژگی‌های بورس برای شرکت‌ها یا سرمایه‌پذیران: معافیت مالیاتی، سهولت در اخذ تسهیلات بانکی، کسب اعتماد عمومی، کشف عادلانۀ قیمت و تأمین مالی آسان.

وقتی دربارۀ بازار بورس ایران صحبت می‌کنیم، منظور بازار بورس اوراق بهادار تهران و بازار فرابورس است. فرابورس مثل بورس است، با این تفاوت که رویه‌های پذیرش شرکت‌ها و فرایندهای انجام معامله در این بازار در مقایسه با بورس تسهیل شده است. در ایران بورس کالا و انرژی هم وجود دارد.

شاخص چیست؟

به‌طور کلی «شاخص» معیاری است که بر اساس آن می‌توان چیزی را تشخیص داد. شاخص، اعدادی است که وضعیت روند بازار را نشان می‌دهد. شاخص کل که به آن شاخص قیمت و بازده نقدی هم گفته می‌شود، نشان‌دهندۀ سطح عمومی قیمت‌ها و سود شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس است. تغییرات این شاخص بیانگر میانگین بازدهی سرمایه‌گذاران در بورس است.

 

 

۳. اصول خریدوفروش

بورس یک بازار جدی است و برای معامله اصولی دارد که حتماً باید از آن مطلع شوید:

  1. باید با سرمایۀ مازاد وارد بورس شوید.
  2. باید در این بازار دیدتان بلندمدت باشد و انتظار بازده‌های کوتاه مدت نداشته باشید.
  3. برای سرمایه‌گذاری نیاز به پرتفوی یا سبد سرمایه‌گذاری دارید. به‌زبان ساده پرتفوی یعنی «همۀ تخم‌مرغ‌هایت را در یک سبد نچین.»
  4. باید ریسک و بازدۀ را تحلیل کنید. به‌زبان ساده، ریسک، امکان محقق‌نشدن پیش‌بینی و احتمال موفق‌نشدن است و بازده، پاداش سرمایه‌گذاری یا درآمد آن است. بنابراین خیلی مهم است که قبل از خریدوفروش، ریسک و بازده را تحلیل کنید.
  5. باید برای خودتان حد سود و ضرر تعیین کنید؛ یعنی باید بدانید مثلاً بعد از خرید یک سهمی با افزایش چه درصدی حاضر به فروش هستید و اگر قیمت کم شد، تا چقدر حاضرید ضرر کنید. برخی ریسک‌پذیرند و برخی ریسک‌گریز.
  6. در بازار بورس حتماً به مشاوره با اشخاص با صلاحیت نیاز دارید.
  7. باید در زمینۀ بورس به‌طور آزاد مطالعه کنید تا مکانیزم معامله را به‌خوبی بشناسید.

 

۴. انواع تحلیل

برای انجام معامله در بورس به تحلیل نیاز دارید؛ یعنی همان‌طور که موقع خرید یک ملک دربارۀ مکان و امکاناتش تحقیق و تحلیل می‌کنید، برای خریدوفروش سهام یک شرکت هم باید همین کار را کنید.

به‌طور کلی در بورس دو نوع تحلیل وجود دارد: ۱. تحلیل فاندامنتال یا بنیادی؛ ۲. تحلیل تکنیکال یا فنی. در تحلیل بنیادی، ویژگی‌ها، شاخص‌های محیطی و صنعتی و درونی یک شرکت را بررسی می‌کنیم و بر اساس آن به یک تحلیل و نتیجه دربارۀ آن شرکت می‌رسیم؛ اما در تحلیل فنی با استفاده از اطلاعات گذشته و فرمول‌های ریاضی و نرم‌افزارهای تخصصی روند قیمت‌ها را کشف می‌کنیم. در تحلیل تکنیکال می‌گوییم: «گذشته چراغ راه آینده است.» و بر اساس نوسانات قیمت در گذشته، سعی می‌کنیم قیمت‌های آتی را پیش‌بینی کنیم. با استفاده هر یک از این دو روش می‌توانید وضعیت شرکت‌ها را تحلیل کنید.

در تحلیل بنیادی ابتدا به‌سراغ مسائل کلان محیطی مانند مسائل ژئوپلیتیک منطقه‌ای و جهانی، مسائل اقتصادی، سیاسی و اجتماعی کشور، مسائل سیاست‌های پولی و مالی و بودجه دولت و همین‌طور قوانین جاری می‌رویم و آن را بررسی می‌کنیم. سپس به‌سراغ صنعت خاصی که آن شرکت در آن فعالیت می‌کند می‌رویم و مسائلی مانند قیمت‌گذاری، عرضه و تقاضا، رقابت، صنایع مرتبط و جو سرمایه‌گذاری را بررسی می‌کنیم. در نهایت به‌سراغ مسائل درون‌سازمانی شرکت می‌رویم و مسائلی مانند سود و فروش، ثبات، طرح‌های توسعه، ترکیب سهام‌داران و وضعیت صورت‌های مالی را بررسی می‌کنیم.

در تحلیل بنیادی همیشه باید اطلاعاتمان به‌روز باشد و خبرهای مربوط به صنعت مدنظرمان را همیشه دنبال کنیم. در تحلیل‌ها باید به فروش و سود شرکت، سود هر سهم، روند فعالیت، برند شرکت و نسبت قیمت هر سهم به سود تقسیمی توجه کنیم.

 

۵. انواع روش‌های سرمایه‌گذاری

در قسمت‌های قبل دربارۀ انواع تحلیل و اصول معامله در بورس حرف زدیم؛ اما یادتان باشد این مسائل برای این بود که شما خودتان مستقیم وارد معامله بشوید. اما یک روش غیرمستقیم هم وجود دارد که به‌وسیلۀ آن می‌شود در بورس سرمایه‌گذاری کرد و آن استفاده از صندوق‌های سرمایه‌گذاری است. صندوق سرمایه‌گذاری یک نهاد مالی است که به‌منظور مدیریت دارایی سرمایه‌گذاران فعالیت می‌کند و مالکان آن به نسبت سرمایه‌گذاری‌شان، در سود و زیان صندوق شریک‌اند. این صندوق‌ها به‌خاطر مهارت زیادی که در سبدگردانی دارد، وجوه سرمایه‌گذاران خرد را جمع‌آوری و با آن سرمایه‌گذاری می‌کند.

با سرمایه‌گذاری در یک صندوق می‌توانید از خدمات کارشناس‌های حرفه‌ای استفاده کنید، به سرمایه‌گذاری‌تان تنوع بدهید، ریسک را کم کنید، در هزینۀ معاملاتتان صرفه‌جویی کنید و در نهایت از میزان نقدشوندگی هم اطمینان حاصل کنید.

صندوق‌های سرمایه‌گذاری با درآمد ثابت، وجوه دریافت‌شده از سرمایه‌گذاران را در اوراق با درآمد ثابت، مثل اوراق بدهی یا سپرده‌های بانکی سرمایه‌گذاری می‌کنند و همواره جریان نقدینگی ثابتی را برای سرمایه‌گذاران خود فراهم می‌کند. این‌گونه یک بازدهی معقول با حداقل ریسک ممکن نصیب سرمایه‌گذاران می‌شود. اشخاصی که واحدهای این صندوق‌ها را می‌خرند، در واقع سرمایه‌گذارانی کم‌ریسک‌اند که انتظار دارند بازدهی مثبت را به دست آورند.

صندوق سهامی یکی دیگر از انواع صندوق‌های سرمایه‌گذاری است. براساس الزامات سازمان بورس و اوراق بهادار، این نوع صندوق برعکس صندوق درآمد ثابت، حداقل هفتاد درصد از وجوه دریافت‌شده از سرمایه‌گذاران را در سهام شرکت‌های پذیرفته‌شده در بورس اوراق بهادار سرمایه‌گذاری می‌کند. طبق سابقه و عملکردی که از بازدهی صندوق‌های سرمایه‌گذاری ثبت شده است، صندوق‌های سرمایه‌گذاری در سهام، پربازده‌ترین نوع صندوق‌های سرمایه‌گذاری بوده است.

صندوق‌های سرمایه‌گذاری مختلط هم وجود دارد که ترکیبی از این دو است. صندوق ETF (Exchange Tradable Found) صندوقی از دارایی‌های متنوع است که دقیقاً همانند سهام معمولی در بورس معامله می‌شود؛ یعنی هر زمان که دوست داشتید، می‌توانید یک یا چند واحد از صندوق ETF را بخرید یا چند واحد از آن را بفروشید. شما با خرید واحدهایETF، پول خود را در اختیار صندوقی قرار می‌دهید که با استفاده از یک تیم مدیریت حرفه‌ای سعی می‌کند تا با تشکیل پرتفویی از سهام و انواع اوراق بهادار، سود کسب کند.

 

 

۶. انواع اوراق بهادار

به هر ورقه‌ای که ارزش پولی دارد اوراق بهادار گفته می‌شود. اوراق بهادار در بازار سرمایه به سه بخش تقسیم می‌شود: ۱. اوراق سهام؛ ۲. اوراق بدهی؛ ۳. اوراق مشتقه.

۱. اوراق سهام: این اوراق از انواع مهم و متداول اوراق بهادار است. بیشترین حجم معاملات در بورس به معاملات سهام اختصاص دارد. به‌حدی که برخی بورس را به بازار سهام می‌شناسند. این اوراق نشان دهنده درصد مالکیت شخص در شرکت، سهامی است. سهام در مقایسه با دیگر اوراق مزایای خاصی دارد؛ مانند: بازده زیاد و ریسک زیاد، مشارکت در ادارۀ شرکت، استفاده از سهام جایزه و اولویت در افزایش سرمایه.

۲. اوراق بدهی یا اوراق قرضه: اوراق بدهی اوراقی است که شرکت صادرکنندۀ آن متعهد می‌شود در قبال مبلغی که از خریدار دریافت کرده، مبلغ مشخصی را در دوره‌های مشخص به دارندۀ اوراق پرداخت کند. در نهایت پس از پایان زمان مشخص و فرارسیدن سررسید نیز موظف است اصل مبلغ دریافتی از خریدار اوراق را به او برگرداند. اوراق قرضه اوراق سررسیددار است و اصل سود و سود در سررسید به دارندۀ اوراق پرداخت می‌شود. به‌خاطر ربوی‌بودن، این اوراق در ایران ممنوع است. خوب است بدانید «اوراق مشارکت» همان اوراق قرضه است که در طرح‌های تولیدی و عمرانی سرمایه‌گذاری می‌شود و سود علی‌الحساب دارد.

۳. اوراق مشتقه: این اوراق در بازاری که معاملات آن بر اساس یک کالای فیزیکی یا دارایی پایه صورت می‌پذیرد کاربرد دارد. این دارایی پایه ممکن است به‌شکل سهام، کالا، نرخ‌های بهره، صنعت ساخت‌وساز یا هر نوع دارایی دیگر باشد که ارزش اوراق مشتقه را تعیین می‌کند.

به‌طور کلی چهار نوع اوراق مشتقۀ اصلی وجود دارد: ۱. قراردادهای سلف؛ ۲. آتی؛ ۳. اختیار معامله؛ ۴. معاوضه.

در قراردادهای آتی فروشنده متعهد می‌شود در زمان مشخص، سهام مشخصی را با قیمت معینی بفروشد و خریدار آن را بخرد.

 

۷. چند تعریف بورسی

نماد: کد شرکت‌هاست که برای سهولت شناسایی آن‌ها و دسته‌بندی‌شان در بورس استفاده می‌شود. نماد شرکت‌ها معمولاً از حرف اول گروه صنعتی آن به‌همراه بخشی از نام شرکت تشکیل می‌شود؛ مثلاً برای شرکت‌های سیمانی «سین» و برای شرکت سیمان پارس «سپارس» و برای گروه قندی «قاف» و برای شرکت قند پارس «قپارس» استفاده می‌شود.

سبدگردانی: تصمیم به خریدوفروش و نگهداری اوراق بهادار به نام یک سرمایه‌گذار معیّن است که توسط سبدگران در قالب قراردادی مشخص برای سود سرمایه‌گذار انجام می‌شود.

عرضۀ اولیه (IPO): به زمانی گفته می‌شود که سهام یک شرکت خصوصی برای اولین‌بار به عموم مردم عرضه می‌شود. عرضه‌های اولیه معمولاً توسط مدیران شرکت‌های کوچک و جوان که به‌دنبال سرمایه برای گسترش‌اند انجام می‌شود. همچنین مدیران شرکت‌های بزرگ خصوصی که به‌دنبال تبدیل‌شدن به سهامی عام‌اند، عرضۀ عمومی اولیه را انجام می‌دهند.

سود هر سهم (EPS): عبارت از مقدار سود خالص شرکت به‌ازای هر سهم است. همچنین سود سهام پرداختی به‌ازای هر سهم (DPS)، در حقیقت مقدار سود نقدی توزیع‌شده توسط شرکت است.

قیمت اسمی: همان قیمت اولیۀ سهم در بازار اولیه است که برای همۀ سهام‌ها برابر ۱۰۰ تومان است. قیمت اسمی تنها بیانگر قیمت اسمی سهم است، نه قیمت رسمی آن.

قیمت دفتری: چنانچه مجموع بدهی‌های شرکت را از مجموع دارایی‌های آن کم کنیم، مبلغ باقی‌مانده نشان‌دهندۀ مجموع ارزش سرمایۀ سهام‌داران شرکت یا به‌تعبیر دقیق‌تر، جمع کل حقوق صاحبان سهام شرکت را نشان می‌دهد. حالا اگر مبلغ حقوق صاحبان سهام را بر تعداد سهام شرکت تقسیم کنیم، عدد به‌دست‌آمده قیمت دفتری هر سهم خواهد بود.

قیمت بازار: قیمت واقعی یا قیمت معاملاتی، قیمتی است که سهام بر اساس آن در بورس معامله می‌شود.

قیمت ذاتی: منظور از قیمت ذاتی یک سهم، ارزش واقعی آن سهم است. بنابراین در یک تعریف ساده، قیمت ذاتی یک سهم، بیانگر ارزشی است که سرمایه‌گذاران برای آن سهم قائل‌اند.

 

۸. ارکان بورس

شورای عالی بازار سرمایه: این شورا رکن اصلی بازار اوراق بهادار است که تصویب سیاست کلان و خط‌مشی و سامان‌دهی بازار را بر عهده دارد. سازمان بورس و اوراق بهادار مؤسسۀ عمومی غیردولتی است که شخصیت حقوقی و مالی مستقل دارد. این سازمان از محل کارمزدهای دریافتی و سهمی که از حق پذیرش شرکت‌ها در بورس‌ها می‌گیرد و سایر درآمدها اداره می‌شود.

شرکت فرابورس ایران: فرابورس ایران با ساختار و جایگاه قانونی مشابه بورس، اما با شرایط پذیرش و معاملۀ ساده‌تر ایجاد شد تا حوزۀ شمول بازار سرمایه کشور را گسترش دهد.

شرکت بورس کالای ایران: بورس کالای ایران بازاری است که در آن خریدوفروش کالاهای معیّن صورت می‌گیرد و به‌طور منظم و دائم فعال است.

شرکت بورس انرژی ایران: بورس انرژی به‌عنوان چهارمین بورس کشور برای عرضۀ محصولات نفت و مشتقات نفتی، برق، گاز طبیعی، زغال‌سنگ، حق آلودگی و سایر حامل‌های انرژی شکل گرفت.

شرکت سپرده‌گذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویه وجوه (CSDI): وظیفه شرکت سپرده‌گذاری پس از معاملات بازارهای مالی، شامل ثبت، نگهداری، انتقال اوراق بهادار، پایاپای و تسویه معاملات انجام‌شده است. سیستم سپرده‌گذاری به‌عنوان یک‌نهاد امین، وظیفۀ نگهداری و نقل‌وانتقال اوراق بهادار سرمایه‌گذاران را بر عهده دارد.

شرکت مدیریت فناوری بورس تهران: مدیریت سیستم معاملات، محاسبۀ شاخص‌های مختلف بازار و انتشار لحظه‌ای اطلاعات مربوط به معاملات است.

 

شرکت رایان بورس

شرکت رایان بورس وابسته به سازمان بورس و اوراق بهادار و متولی سیستم موسوم به کدال (CODAL) با هدف ارائۀ راهکارهای نوین فناوری اطلاعات و نگهداری و توسعۀ سامانه‌های اطلاعاتی بازار سرمایه تأسیس شده است.

شرکت اطلاع‌رسانی و خدمات بورس: ایجاد پایگاه اطلاع‌رسانی بازار سرمایه، گسترش فرهنگ سرمایه‌گذاری، انتشار کتاب‌ها و مجلات و برگزاری دوره‌های آموزشی و ارائۀ گواهی‌نامه‌های حرفه‌ای بورس.

 

 

 

۹. از کجا شروع کنیم؟

تا اینجا کم‌کم چیزهایی از بورس یاد گرفتید و وقتش رسیده است تا خود را برای ورود به بورس آماده کنید. برای شروع لازم است کد بورسی بگیرید. همان‌طور که برای افتتاح حساب بانکی به بانک مراجعه می‌کنید، برای گرفتن کد بورسی نیز باید به کارگزارها مراجعه کنید. کارگزار نقش بانک‌ها را در بازار سرمایه دارد، فقط به‌جای افتتاح حساب بانکی، حساب بورسی افتتاح می‌کند. کارگزار به‌عنوان نهاد واسط بین خریداران و فروشندگان عمل می‌کند و در مقابل، درصدی از ارزش ناخالص معامله را تحت‌عنوان حق یا کارمزد کارگزاری دریافت می‌کند. شرکت‌های کارگزاری با اخذ مجوز از سازمان بورس و اوراق بهادار خدماتی مانند مشاورۀ تخصصی، سبدگردانی، تأسیس صندوق‌های سرمایه‌گذاری، انجام معاملۀ اوراق بهادار برای خریداران و فروشندگان را ارائه می‌دهد.

به‌خاطر داشته باشید علاوه بر گرفتن کد بورسی لازم است تا هویتتان را در سامانۀ سجام (سامانه جامع اطلاعات مشتریان) احراز کنید. این الزام برای ایجاد شفافیت و جلوگیری از تقلب است. همچنین بعد از دریافت کد بورسی نیاز دارید کد معاملۀ آنلاینتان را هم دریافت کنید. برای دریافت آن می‌توانید از طریق سامانه‌هایی که خود کارگزاری‌ها به شما معرفی می‌کنند، کد معاملۀ آنلاین را دریافت کنید و در نهایت معاملات آنلاین را شروع کنید.

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.